© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Biblioteka Rzeczypospolitej Załuskich zwana

W 1747 roku w Warszawie Jan Andrzej Załuski (1702–1774) i jego starszy brat biskup Andrzej Stanisław (1695–1758) otworzyli dla publiczności swoje połączone księgozbiory. Liczyły one wtedy 220 tys. tomów i 10 tys. rękopisów nie licząc zbioru broszur, rycin i map, Biblioteka ta była wtedy jedną z największych w Europie. Trzonem książnicy stały się zbiory młodszego z braci, który dla pozyskania nowych dzieł wykorzystywał wszelkie możliwe środki: utrzymywał kontakty z wszystkimi liczącymi się firmami księgarskimi a także agentów w ważniejszych ośrodkach handlu książką (Berlin, Halle), uczestniczył w aukcjach i licytacjach, wyszukiwał cenne woluminy w zbiorach prywatnych i zakonnych, a czasem kupował całe biblioteki (np. po Fabriciusie z Hamburga). W 1744 roku ogłosił drukiem rozprawę zawierającą projekt stowarzyszenia, które zajmowałoby się zakupem książek ze wspólnych funduszów i udostępnianiem ich publiczności.

Andrzej Stanisław odziedziczył wiele prac, przede wszystkim pozostałości po bibliotece Jana III Sobieskiego (przechowywanej najpierw w Wilanowie, a potem w Żółkwi). Zapewne to on wpadł na pomysł połączenia obu zbiorów. W 1736 roku kupił pałac Daniłłowiczów i rozpoczął jego przebudowę na potrzeby biblioteki. Nad uporządkowaniem zbiorów obu braci na wzór Biblioteki Watykańskiej pracował bibliotekarz Gutowski i Jan Daniel Janocki. Śmierć biskupa Andrzeja Stanisława Załuskiego zachwiała finansowymi podstawami instytucji i biblioteka zaczęła podupadać, szczególnie w okresie zesłania jego brata do Kaługi (1768 –1773). Po śmierci Jana Andrzeja kontrolę nad zbiorem przejęła Komisja Edukacji Narodowej. W 1780 roku przyjęto ustawę nakazującą przekazanie bibliotece jednego egzemplarza każdego druku wychodzącego w Polsce. Po trzecim rozbiorze Polski zbiór został wywieziony do Petersburga. Odzyskano go dopiero w okresie międzywojennym. W czasie drugiej wojny światowej padł ofiarą pożaru, który strawił Bibliotekę Narodową.