© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

„Burzyciele” państwa i ustroju

Bracia Polscy zwani arianami wyodrębnili się z obozu reformacji szlacheckiej w latach 60. XVI wieku. Przedstawiciele tego kierunku głosili radykalne poglądy religijne. Zlikwidowali wiele obrzędów, nie uznawali m.in. dogmatu o Trójcy Świętej i postulowali rozumowe podejście do spraw wiary. Bardzo radykalny był także program społeczny tego obozu. Arianie potępiali pańszczyznę, propagowali sprzedaż majątków i życie z pracy własnych rąk. Sprzeciwiali się prowadzeniu wojen i potępiali karę śmierci. Bracia Polscy nie godzili się na obejmowanie urzędów oraz płacenie podatków. Na sejmikach wyróżniali się skromnym ubiorem i drewnianymi szablami. Ich propaganda nie odniosła skutku wśród szerokich rzesz szlacheckich. Jednak mając w pamięci powstania chłopskie w Niemczech w 1525 wywołane przez anabaptystów, obawiano się jej wpływu na poddanych. Szlachta już w 1566 zażądała od króla wygnania niebezpiecznych heretyków.

Poglądy arian z biegiem lat ewoluowały. W latach 80. XVII wieku przywództwo ruchu objął, przybyły z Włoch, Faust Socyn. Przystosował ideologię do praktyki życia codziennego. Arianie zaczęli obejmować urzędy i służyć w wojsku. Zamiast sprzedaży majątków postulowali konieczność dobrego obchodzenia się z chłopami. Porzucenie radykalnych haseł nie wpłynęło jednak na poprawę wizerunku ruchu. Książki arian palono, napadano na zbory i wyznawców. W 1658 roku, w czasie wojny ze Szwecją, Sejm zdecydował o wygnaniu Braci Polskich z kraju.

Arianie wnieśli ogromny wkład w kulturę polską. Prowadzili liczne i postępowe szkoły, gdzie obok łaciny uczono języka polskiego. Najsłynniejszą z nich była założona w 1602 roku Akademia Rakowska słynąca w Europie z wysokiego poziomu naukowego. Instytucje kulturalne i edukacyjne arian podupadły wraz w nasileniem prześladowań. Akademię Rakowską zamknięto już w 1638 roku, a 20 lat później na emigrację udała się znaczna część elity intelektualnej kraju.