© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Czasy Saskie

Anarchia czasów saskich, Za króla Sasa jedz pij i popuszczaj pasa, Od Sasa do Lasa - to synonimy używane nie tylko przez laików. Okres panowania Wettynów kojarzony jest z upadkiem państwa i anarchii wewnętrznej, której najwyrazistszym przejawem było liberum veto. Degeneracji uległa w większość obszarów życia publicznego, a szlachta zatraciła poczucie odpowiedzialności za państwo. Czarną legendę czasów saskich uzupełnia fanatyzm religijny oraz upadek kultury i oświaty.

Z taką wizją nie zgadza się Jacek Staszewski, który dostrzega symptomy upadku państwa za panowania Jana III Sobieskiego, wiążąc je z kryzysem ideologii polskiej szlachty – sarmatyzmu. Negatywne właściwości tego zjawiska zaczęły przeważać we wszystkich dziedzinach życia. Osłabienie państwa zbiegło się w czasie, z niekorzystnymi zmianami na arenie międzynarodowej, a próby wzmocnienia państwa podejmowane przez Augusta II zakończyły się niepomyślnie. Mimo tego, teza o kryzysie suwerenności Rzeczypospolitej nie jest wcale oczywista. Koronny dowód na jej rzecz - traktat trzech czarnych orłów z 1732 roku był skierowany nie tyle przeciw samej Rzeczypospolitej, co Augustowi II, który przez sygnatariuszy traktatu był uważany za niebezpiecznego gracza politycznego. Upadek państwa, a w zasadzie jego ubezwłasnowolnienie zostało przypieczętowane dopiero klęską Saksonii w wojnie siedmioletniej. Zjednoczone w unii Saksonia i Rzeczypospolita, z powodu swej niewydolności, nie nadawały się do roli rosyjskiego sojusznika i w tym zadaniu zostały zastąpione przez Prusy.

Czasów saskich nie można przedstawiać tylko w czarnych barwach, podobnie jak panowania Stanisława Augusta – w białych. To właśnie za Sasów pojawiły się plany reform, a upadek kultury i oświaty nie był tak powszechny jak się sądzi. Rok 1764 nie oznacza więc początku, ale raczej przyspieszoną kontynuację w dziedzinie kultury, oświaty i działań reformatorskich, które ze względu na walkę fakcji magnackich nie rozwinęły się za Augusta III.