© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Franciszek Florian Czaki, kartograf i inżynier w XVIII wieku

Franciszek Florian Czaki był jednym z najwybitniejszych kartografów polskich XVIII wieku – większość zachowanych map Rzeczypospolitej z tego okresu zawdzięcza swoje istnienie jego badaniom i pomiarom. Pochodził z Węgier, z rodziny szlacheckiej, która wyemigrowała do Polski. Franciszek początkowo służył w artylerii saskiej, gdzie osiągnął stopień kapitana. Kartografia była w tamtym czasie domeną armii, które tworzyły specjalne jednostki do prac mierniczych. W Rzeczypospolitej najbardziej zasłużonymi mecenasami kartografii byli: wojewoda nowogrodzki Józef Aleksander Jabłonowski, wielki koniuszy królewski Jan Maurycy Brühl, oraz oczywiście sam król – Stanisław August Poniatowski. Czaki służył początkowo wojewodzie Jabłonowskiemu, na zlecenie którego nadzorował projekt wykonania dokładnych map całej Polski. Wydał też mapę Wołynia i dwunastoarkuszową mapę Wisły. Całego projektu jednak nie ukończył, a dzieło ukazało się dopiero 10 lat po wyznaczonym terminie, czyli w 1772 roku.

W 1764 roku Czaki opuścił służbę u Jabłonowskiego i przeszedł pod protekcję Stanisława Augusta, co odbyło się w niezbyt jasnych okolicznościach. Kartograf zabrał ze sobą dorobek całej dwudziestopięcioletniej służby, czyli ponad 200 map, do których Jabłonowski rościł sobie słuszne prawa, interweniując u króla.

W służbie Stanisława Augusta Czaki wykonał mapy dolnego biegu Wisły oraz plany okolic Bydgoszczy, co miało ścisły związek z planowaną budową kanału Wisła – Noteć. Co roku jeździł też na Litwę, gdzie wykonywał prace kartograficzne i nadzorował roboty nad oczyszczeniem Niemna i przystosowaniem rzeki do żeglugi. Sporządził także plany kanału Pina – Muchawiec i pracował nad osuszeniem błot pińskich. Tytuł szlachecki Czakiego został nostryfikowany przez króla. Cała rodzina kartografa osiadła w Polsce – spośród pięciu jego synów trzech zajmowało się kartografią, architekturą i geometrią. Możliwe więc, że większość map powstałych w drugiej połowie XVIII. wieku opiera się na planach wykonanych przez Franciszka Czakiego bądź jego synów.