© Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Silva Rerum   Silva Rerum

Księgozbiory warszawskie od XVI do XVIII w.

Nie jest znana data założenia w Warszawie pierwszej księgarni, ale wiadomo, że już na początku XVI wieku pojawili się mieście pierwsi introligatorzy, zajmujący się także sprzedażą książek, oraz bibliopole, handlujący książkami podczas jarmarków. Oferowali głównie kalendarze, prognostyki, modlitewniki i zbiory kazań – takie też było zapotrzebowanie ówczesnego mieszczaństwa. Pomyślny rozwój miasta stworzył warunki dla zainteresowania ambitniejszą literaturą więc na miejscu zaczęli osiedlać się księgarze. Pierwszym był, przybyły z Torunia, Eliasz Jencz, który otworzył swój zakład w 1571 roku. W połowie XVII wieku w Warszawie istniało już sześć księgarń. W mieście znajdowały się też biblioteki prywatne. Największy księgozbiór rodzinny zgromadził Stanisław Baryczka, burmistrz Warszawy, oraz jego bratanek. Księgozbiór o tematyce prawniczej przechowywano w ratuszu, a liczne klasztory gromadziły księgi liturgiczne, kazania i literaturę świecką. W Warszawie znajdowała się także biblioteka królewska, kompletowana przez Zygmunta III Wazę i jego synów, zlokalizowana w Pałacu Ujazdowskim.           

Kres pomyślnemu rozwojowi bibliotek warszawskich położył potop szwedzki. To, co nie zostało „oficjalnie” zarekwirowane przez Karola Gustawa, rozkradły jego wojska. Mieszczaństwo, wyniszczone finansowo przez wojnę, nie miało pieniędzy na odbudowanie księgozbiorów. Resztki biblioteki Wazów wywiózł do Francji Jan Kazimierz, a Jan III Sobieski nie lubił stolicy, więc jego biblioteka znajdowała się w Wilanowie. Nowy etap w dziejach warszawskich księgozbiorów rozpoczął się w połowie XVIII wieku. W 1741 roku otworzono pierwszą bibliotekę publiczną, dzieło braci Załuskich, którzy w udostępnianiu własnych bogatych zbiorów widzieli środek do podźwignięcia kultury narodowej. Biblioteka ta była jedną z największych w Europie. Po śmierci założycieli przeszła w ręce jezuitów, a po kasacie zakonu w roku 1773 stała się własnością państwa, zarządzaną przez Komisję Edukacji Narodowej. Pod koniec XVII wieku w Warszawie było wiele księgarń i czytelni, połączonych z kawiarniami, liczne biblioteki prywatne i fachowe. Dalszy rozwój miasta i jego księgozbiorów zahamowały rozbiory i wywóz książek za granicę.