„Głowa Chrystusa (Salvator Mundi)” – zaginiony* obraz przypisywany Domenicowi Ghirlandaiowi (1449–1494)

* 15 grudnia 2020 r., oryginał Salvatora Mundi Doemnica Ghirlandaia został wylicytowany w domu aukcyjnym Christies: https://www.christies.com/en/lot/lot-6298671 (dostęp: 18.09.2024)

W 1940 r. w Nowym Jorku, w ramach udziału Polski w Wystawie Światowej (New York World’s Fair), odbyła się wystawa dzieł sztuki – w większości obrazów Starych Mistrzów – pochodzących z przedwojennych polskich kolekcji. Wystawie, która wciąż wzbudza żywe zainteresowanie badaczy, towarzyszył katalog z wyborem reprodukcji eksponowanych dzieł[1].

W zbiorach The New York Public Library zachowała się fotografia wykonana 25 maja 1940 r., ukazująca ambasadora RP w Waszyngtonie, hrabiego Jerzego Potockiego, zwiedzającego wystawę w towarzystwie S. Maurice’a Solomona, właściciela European Art Galleries Inc., Potocki i Solomon bacznie przyglądają się jednemu z obrazów, wiszącemu po prawej stronie kadru: Głowie Chrystusa, w katalogu nowojorskiej wystawy przypisywanemu Domenicowi Ghirlandaiowi (właśc. Domenico di Tommaso di Currado di Doffo Bigordi[2]; 1449–1494)[3].

Taka atrybucja nie jest popularna w zachowanych spisach polskich historycznych kolekcji, tym bardziej więc mamy do czynienia z wyjątkowym obiektem sztuki. W przypadku Głowy Chrystusa za takim przypisaniem autorstwa dzieła przemawiają argumenty natury stylistycznej: obraz wyraźnie wykazuje cechy stylu malarskiego Ghirlandaia. Są one zauważalne na przykład w zestawieniu Głowy Chrystusa z postacią jednego z apostołów w scenie Ostatniej Wieczerzy (Cenacolo) – fresku namalowanego przez Ghirlandaia na ścianie Małego Refektarza Klasztoru Świętego Marka we Florencji (obecnie: Museo di San Marco)[4]. Na omawianym obrazie Chrystus trzyma w lewej ręce przezroczystą kulę symbolizującą ziemski glob, prawą natomiast wyciąga w geście błogosławieństwa – jest zatem przedstawiony w typie ikonograficznym Salvatora Mundi, Zbawcy Świata. 

Obecne miejsce przechowywania obrazu Głowa Chrystusa nie jest znane. Następnego dnia po wykonaniu fotografii z wystawy, 26 maja 1940 r., „New York Times” doniósł czytelnikom, że obrazy i rzeźby, których łączna szacunkowa wartość przekraczała 12 mln dol., przywieziono z czołowych polskich muzeów i galerii przed agresją nazistowską na Polskę (1939) oraz już po wybuchu wojny[5]. Istnieje hipoteza, dotychczas niezweryfikowana, że obiekty pochodziły z kolekcji hrabiów Potockich w Łańcucie[6], z której najcenniejszą część Alfred Potocki, ostatni ordynat łańcucki, jesienią 1944 r. ewakuował do Austrii, Liechtensteinu i Szwajcarii[7].

Ciekawe, że Głowy Chrystusa znajdowały się m.in. w kolekcji księcia Konstantego Adama Czartoryskiego (1773–1860) w pałacu w Weinhaus pod Wiedniem[8], a zatem temat ten cieszył się pewną popularnością wśród XIX-wiecznych kolekcjonerów. Pozostaje do zbadania, jak dużą.