Śladami Marii Klementyny w Rzymie. Bracia Mniejsi Konwentualni przy Bazylice Świętych Dwunastu Apostołów i najpobożniejsza królowa

Bazylika Świętych Dwunastu Apostołów jest ściśle związana z historią Jakuba III Stuarta oraz Marii Klementyny Sobieskiej, którzy od jesieni 1719 roku zamieszkali w pobliskim pałacu markiza Giovanniego Battisty Mutiego Papazzurriego. Radosne i smutne wydarzenia życia codziennego, zarówno publicznego, jak i prywatnego, sprawiały, że Stuartowie pozostawali w stałym kontakcie z Braćmi Mniejszymi Konwentualnymi, którym od 1 lipca 1463 roku papież Pius II, za namową słynnego kardynała Bessariona, powierzył kościół oraz przylegający do niego klasztor (Bonelli 1879, s. 20–21).

Gdy królewska para przeniosła się do Palazzo del Re (wcześniej znanego jako Palazzo Muti), na placu przed bazyliką nieustannie panował ruch wozów i robotników zaangażowanych w odbudowę wnętrza świątyni poświęconej Apostołom. Konstrukcja kościoła – już poważnie naruszona upływem czasu oraz znacznym zawilgoceniem – na początku XVIII wieku była bliska zawalenia. Zdecydowano zatem o całkowitej rozbiórce budowli i wzniesieniu jej od fundamentów. Jedynie portyk oraz dawna fasada, na której do dziś widocznych jest trzynaście monumentalnych posągów, miały pozostać nienaruszone.

Kamień węgielny położono 26 lutego 1702 roku w obecności papieża Klemensa XI (Bonelli 1879, s. 23–24; Castiglione 2024, III centenario consacrazione). Był to okres, gdy Maria Kazimiera Sobieska, babka Marii Klementyny, przebywała w Rzymie i mieszkała w Palazzo Odescalchi przy tym samym placu, zanim osiadła na stałe w Palazzo Zuccari.

Po dwudziestu latach, 17 września 1724 roku, nowy kościół został konsekrowany w obecności papieża Benedykta XIII, w dniu „święta Świętych Stygmatów św. Franciszka z Asyżu […], chociaż wówczas prace budowlane nie były jeszcze zakończone, boczne ołtarze pozostawały niewykończone, a fasada świątyni nie była gotowa”, jak przypomina ojciec Castiglione w swoim przemówieniu wygłoszonym z okazji trzechsetnej rocznicy konsekracji (Castiglione 2024, III centenario consacrazione).

Podczas tej uroczystości, szczegółowo opisanej w kronice rzymskiej prowadzonej przez rodzinę drukarzy Chracas (Diario Ordinario, nr 1155, s. 5–10), król i królowa nie byli obecni. Dwa dni wcześniej, wraz ze swoim pierworodnym synem oraz znaczną częścią dworu, przenieśli się bowiem do letniej rezydencji w Albano w związku z planowanymi właśnie w tym czasie pracami remontowymi w Palazzo del Re (Diario Ordinario, nr 1112, s. 18). Królowa Klementyna była wówczas w ciąży z drugim synem, który miał przyjść na świat niespełna sześć miesięcy później.

Pomimo długotrwałych i szeroko zakrojonych prac budowlanych parafia Świętych Apostołów funkcjonowała nieprzerwanie. Proboszczem był wówczas Giuseppe Antonio Ragazzi, ten sam duchowny, który odnotował chrzest pierworodnego syna Jakuba i Klementyny, Karola Edwarda, udzielony w kaplicy Palazzo del Re przez biskupa Montefiascone (ASVR, Parrocchia SS. XII Apostoli, Battesimi dal 1706 al 1732, s. 130r), a niemal pięć lat później wpisał do księgi również chrzest drugiego syna, Henryka Benedykta, ochrzczonego przez Benedykta XIII (tamże, s. 171r). Franciszkan został mianowany spowiednikiem i teologiem króla Jakuba Stuarta, nie tracąc jednak tytułu proboszcza; jego obowiązki przejął tymczasowo ojciec Francesco Antonio Lecchi, wikariusz.

W archiwum franciszkanów zachowało się niewiele dokumentów szczegółowo dotyczących znakomitych parafian – mieszkańców Palazzo del Re. To konsekwencja wydarzeń, które dotknęły w XIX wieku klasztor przy Piazza dei Santi Apostoli oraz wiele innych rzymskich wspólnot zakonnych: edyktu kasacyjnego z marca 1808 roku, wydanego w okresie napoleońskim, oraz kolejnej kasaty obowiązującej od początku lat siedemdziesiątych XIX wieku, kiedy Państwo Kościelne przestało istnieć, a Rzym został przyłączony do Królestwa Włoch pod panowaniem dynastii sabaudzkiej^[1].

Swoboda kultu religijnego została zagwarantowana, dlatego kościoły i parafie rzymskie mogły nadal prowadzić swoją działalność. Budynki klasztorne zostały jednak skonfiskowane, a cenne przedmioty, książki, rękopisy i dokumenty archiwalne sprzedano lub przeniesiono do innych miejsc pozostających pod opieką państwa, zgodnie z art. 22 ustawy nr 1402 z dnia 19 czerwca 1873 roku (Gazzetta Ufficiale del Regno d’Italia, 25 czerwca 1873, nr 174). Klasztory męskie i żeńskie stopniowo powracały do dawnych właścicieli dopiero po zawarciu konkordatu między państwem a Kościołem, czyli Traktatów Laterańskich z 11 lutego 1929 roku.

Znaczna część dawnej dokumentacji, przede wszystkim administracyjnej, wielu zakonów, w tym Braci Mniejszych Konwentualnych, znajduje się obecnie w Archiwum Państwowym w Rzymie, natomiast księgi parafialne – chrztów, małżeństw, zgonów oraz Stati delle Anime – parafii Świętych Dwunastu Apostołów przechowywane są w Archiwum Historycznym Wikariatu, w pobliżu bazyliki św. Jana na Lateranie. Mimo to w archiwum klasztornym zachowały się jeszcze ślady prowadzące do Marii Klementyny. Zatrzymamy się przy kilku mało znanych ciekawostkach, rozpoczynając od Libro dei Consigli („Księgi Rad”), a kończąc na niewielkiej publikacji uprzejmie udostępnionej przez archiwistę generalnego, ojca Castiglionego.
 

W Libro dei Consigli zapisywano posiedzenia rady klasztornej, uchwały, decyzje oraz ważniejsze komunikaty przełożonych. Budynek przy Bazylice Świętych Apostołów od stuleci jest również siedzibą Kurii Generalnej Zakonu. W oprawionym w skórę tomie Libro de Consigli obejmującym lata 1724–1754 znajdują się dwa krótkie zapisy, które szczególnie nas interesują, gdyż oba odnoszą się do Marii Klementyny. Pierwszy nosi datę 1 grudnia 1735 roku, drugi – lepiej znany – pochodzi z 9 lutego 1737 roku.

Dowiadujemy się z nich, że 1 grudnia 1735 roku zebrała się rada zakonników zwołana przez gwardiana klasztoru, ojca Antonia Marię Arduiniego, aby rozpatrzyć prośbę nadesłaną przez „Jego Królewską Mość Jakuba III Wielkiej Brytanii”. Oprócz gwardiana obecni byli ojcowie Salvatore Salantari, Enrico Vaccari, Carlantonio Tedeschi oraz proboszcz Bonaventura Ferreri.

Wiadomo, że kilka miesięcy wcześniej, wieczorem 19 stycznia 1735 roku, ciało królowej zostało przeniesione do apartamentu ministra generalnego, ojca Vincenza Contiego, gdzie po przeprowadzeniu przewidzianej zwyczajowo sekcji zwłok pozostawało wystawione aż do pogrzebu. Równie dobrze wiadomo, że zakonnicy przechowali w glinianym naczyniu „serce i wnętrzności” Sobieskiej (ASVR, Parrocchia SS. XII Apostoli, Libro dei morti, s. 36v–37r/v; Diario Ordinario, 22 stycznia 1735, nr 2727, s. 6–8).

Zbliżała się zatem pierwsza rocznica śmierci Klementyny, a owdowiały Jakub Stuart zwrócił się do zakonników z prośbą, aby od 19 stycznia następnego roku odprawiono trzydzieści cztery tzw. msze ciche (messe basse, czyli zwykłe msze recytowane) oraz jedną mszę śpiewaną z wystawieniem katafalku – zgodnie z tym, jak od dawna praktykowano w tym kościele podczas rocznic śmierci papieża Sykstusa V, Felice Perettiego, należącego do Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych. Jakub III zamierzał pokryć koszty tych nabożeństw z dochodów czterech luoghi di monte (papierów dłużnych będących formą długu publicznego, funkcjonujących od średniowiecza i szeroko rozpowszechnionych w Państwie Kościelnym).

Rada klasztoru wyraziła zgodę zarówno na odprawienie mszy, jak i – przede wszystkim – na proponowaną formę ich finansowania, pozostawiając jednak, zgodnie z obowiązującym zwyczajem, ostateczną decyzję ministrowi generalnemu, ojcu Vincenzowi Contiemu (ACSA-R, Libro de Consigli 1727–1754, s. 49). Dnia 19 stycznia 1736 roku w kościele Świętych Apostołów rozpoczęły się nabożeństwa żałobne w intencji duszy zmarłej królowej.

W następnym roku, 9 lutego 1737 r., Rada Braci została zwołana przez Ministra Generalnego, który pragnął, aby publicznie ogłoszono, „że wnętrzności świętej pamięci Marii Klementyny Sobieskiej, królowej Anglii, która odeszła do lepszego życia już w styczniu 1735 roku, są złożone w naszej bazylice”. Minister Generalny zaproponował umieszczenie we wnętrzu kościoła tablicy pamiątkowej. Członkowie Rady – ojcowie Antonio M. Arduini, Enrico Vaccari, Carlantonio Tedeschi i Gaetano Cocucci – jednomyślnie wyrazili aprobatę i postanowiono, „aby sporządzono wspomnianą tablicę i wystawiono ją do publicznego oglądu” (tamże, s. 57). Tablica została następnie wkomponowana w pomnik wykonany przez rzeźbiarza Filippo della Valle.

W tym samym czasie Jakub III zabiegał o rozpoczęcie procesu beatyfikacyjnego zmarłej królowej. W ciągu około dziesięciu lat znaczna część posiedzeń poświęconych gromadzeniu materiałów dotyczących heroiczności cnót Klementyny odbywała się właśnie w kościele Świętych Apostołów. Postulatorem procesu był Angelo Antonio Francorsi z Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, którego później zastąpił współbrat Louis Pagni (Skrzypietz, Jujeczka 2022, s. 448–488).

Wizyta w archiwum przy Bazylice Świętych Apostołów przynosi również nieoczekiwaną nowość, której nie odnajdujemy w dawnym dokumencie, lecz w teczce zawierającej współczesne publikacje dotyczące Stuartów i ich rzymskiej parafii Świętych Dwunastu Apostołów. W tym zbiorze, opracowanym przez archiwistę klasztoru, znajduje się broszura licząca zaledwie 19 stron, wydrukowana na początku 1989 roku z przeznaczeniem dla braci w przeddzień beatyfikacji jednego z współbraci z franciszkańskiej rodziny Braci Mniejszych Konwentualnych. Jej autorem jest filolog i historyk, brat Ippolito Mazzucco (1921–1998), ówczesny dyrektor biblioteki klasztornej, który wiernie przedrukował tekst swojego artykułu opublikowanego kilka miesięcy wcześniej w Bollettino dell'Alma Roma (Bollettino dell'Alma Roma, nr 5–6, 1988, s. 139–153).

Już sam tytuł – Clementina Sobieski di Gran Bretagna e la sua guida spirituale il P. Antonio Lucci („Klementyna Sobieska z Wielkiej Brytanii i jej przewodnik duchowy o. Antonio Lucci”) – okazuje się szczególnie interesujący, a mało znane nazwisko ojca Lucciego, określonego jako przewodnik duchowy królowej, otwiera nową perspektywę badawczą w studiach nad Sobieską.

Ojciec Antonio Lucci, należący do Braci Mniejszych Konwentualnych, wcześniej ogłoszony Czcigodnym przez Piusa IX, został beatyfikowany 18 czerwca 1989 roku przez papieża Jana Pawła II, Polaka Karola Wojtyłę.

Co jednak łączyło Klementynę z nowym błogosławionym? Odpowiedzi udziela sam Mazzucco, pisząc o Sobieskiej: „Szczególnie interesuje nas ukazanie roli, jaką w jej działalności jako królowej i chrześcijańskiej matki odegrało kierownictwo duchowe świątobliwego zakonnika z pobliskiego klasztoru Świętych Apostołów” (Mazzucco 1989, s. 4). Tekst rozpoczyna się prezentacją Klementyny, jednak zawarte w nim informacje biograficzne są dość ograniczone, a – jak można zauważyć – również nieścisłe, przynajmniej w odniesieniu do dzieciństwa księżniczki i okresu poprzedzającego jej małżeństwo z Jakubem III.

„Dla nowo narodzonej księżniczki wybrano imię Maria” – pisze Mazzucco, dodając, że podczas chrztu otrzymała również imię Klementyna od papieża Klemensa XI, który zechciał zostać jej ojcem chrzestnym. Następnie stwierdza: „Chrzest księżniczki odbył się w pałacu Marefoschi w Maceracie, gdzie urodziła się 17 lipca 1702 roku” (Mazzucco 1989, s. 1).

Choć autor nie wskazuje źródła tej informacji, nie ulega wątpliwości, że korzystał z pracy rzymskiego historyka Gennara Angeliniego I Sobiesky e gli Stuards a Roma z 1883 r., w której utrzymywano, iż Klementyna urodziła się w Maceracie w 1702 r. i została ochrzczona przez kardynała Marefoschiego, „w którego pałacu przebywała matka księżniczki” (Angelini 1883, s. 162). Jak wiemy, w rzeczywistości Maria Klementyna urodziła się w Oławie, 17 lipca 1701 roku.

Powróćmy jednak do postaci Antonia Lucciego i jego relacji z Sobieską – najciekawszego wątku tej niewielkiej publikacji. Ojciec Antonio Lucci urodził się 2 sierpnia 1682 roku w Agnone, w regionie Molise. Bardzo wcześnie wstąpił do Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, a w 1709 roku uzyskał tytuł mistrza teologii. W Rzymie pełnił liczne funkcje zarówno w zakonie, jak i w Kurii Rzymskiej oraz był rektorem Kolegium św. Bonawentury, założonego przez Sykstusa V pod koniec XVI wieku w zabudowaniach klasztornych przy placu Świętych Apostołów. Ostatecznie Benedykt XIII mianował go biskupem Bovino (prowincja Foggia w Apulii), należącego wówczas do Królestwa Neapolu. Papież osobiście udzielił mu sakry biskupiej w bazylice św. Piotra 7 lutego 1729 roku. Lucci sprawował ten urząd aż do swojej śmierci w 1752 roku.

Zdaniem Mazzucca ojciec Lucci nawiązał kontakt z Jakubem i Klementyną w okresie, gdy pełnił funkcję rektora kolegium. „Podczas gdy Jakub III obrał sobie za spowiednika o. Giuseppe Raggazziego, proboszcza bazyliki [Świętych Apostołów], Klementyna miała w osobie o. Lucciego przewodnika w chwilach najtrudniejszych wyborów” – pisze Mazzucco, odnosząc się do kryzysu w małżeństwie królewskim, którego przyczynę upatruje w sporze dotyczącym wychowania ich pierworodnego syna (Mazzucco 1989, s. 2, 4).

W tym trudnym okresie ojciec Lucci, uczony teolog i roztropny przewodnik duchowy, przyjął „z radością wnuczkę wielkiego Jana III Sobieskiego. Nieskazitelność wiary i moralnego postępowania ojca Lucciego nie mogła nie wywrzeć dobroczynnego wpływu na decyzje królowej, zwłaszcza wówczas, gdy musiała interweniować w sprawach religijnego wychowania swoich dzieci” (Mazzucco 1989, s. 4).

Na poparcie tej opinii autor przytacza fragment z biografii Lucciego autorstwa ojca Fratiniego OFMConv.: „Najjaśniejsza Maria Klementyna, królowa Anglii, niewiasta najgłębiej pobożna, znając życie ojca Lucciego, zwykła odwiedzać go wraz ze wszystkimi swymi damami w klasztorze Świętych Apostołów… [sic], aby przez długie godziny rozmawiać z nim wyłącznie o sprawach ducha i nieba” (Mazzucco 1989, s. 5; Fratini 1895, dodatek, s. 3).

Jest prawdopodobne, że Lucci utrzymywał kontakty z królową również w okresie jej pobytu w klasztorze Santa Cecilia. Należy jednak podkreślić, że nigdy nie pełnił funkcji jej spowiednika – w tym czasie był nim dominikanin ojciec Pietro Martire Cangiassi – lecz wyłącznie przewodnika duchowego, podobnie jak ojciec Leonardo da Porto Maurizio. Kiedy na początku czerwca 1729 roku Sobieska powróciła do Rzymu z Bolonii, Antonio Lucci był już konsekrowanym biskupem i od kilku miesięcy kierował diecezją Bovino. Wiadomo również, że pod koniec 1731 roku odbył podróż do Rzymu, dlatego jest wysoce prawdopodobne, iż ponownie spotkał się z Klementyną (Maulucci 2017, Il beato Antonio Lucci, s. 21, przyp. 19).

W broszurze Mazzucco zamieszcza pełną transkrypcję – przełożonego na język włoski – aktu zgonu Sobieskiej, sporządzonego w styczniu 1735 roku przez proboszcza Bonaventurę Ferreriego w Księdze Zmarłych parafii Świętych Dwunastu Apostołów. Ponadto przytacza tekst uchwały z 1737 roku oraz opis tablicy i pomnika, w którym przechowywane są serce i wnętrzności królowej. Jak zaznacza autor, „około trzydzieści lat później […] złożono tam również wnętrzności jej małżonka, króla Jakuba III Stuarta, zgodnie z niepublikowanym dokumentem z naszego archiwum” (Mazzucco 1989, s. 6–7).

Wspomnianym „niepublikowanym” dokumentem jest zapis śmierci Stuarta sporządzony w Księdze Zmarłych parafii Świętych Apostołów w 1766 roku. Proboszcz, ojciec Paoletti, odnotował, że po przeprowadzeniu sekcji zwłok wnętrzności i serce Jakuba III złożono w glinianej urnie szczelnie zamkniętej pieczęcią królewską, a około drugiej godziny nocy (tj. około godziny 19.00 według współczesnej rachuby czasu) urna została umieszczona obok urny Klementyny, bezpośrednio pod tablicą pomnika (Mazzucco 1989, s. 11, przyp. 8; por. ASVR, Parrocchia dei Santi Apostoli, Libro dei Morti 1761–1786, s. 37).

Na końcowej stronie broszury – poprzedzającej wizerunek ojca Antonia Lucciego oraz aneks zawierający oryginalny łaciński tekst aktu zgonu Klementyny – czytamy: „Wydarzenie beatyfikacji ojca Antonia Lucciego rzuca nowe światło również na jego autentyczną uczennicę i godną wnuczkę Jana Sobieskiego oraz jego ojczyzny – polskiego Śląska” (Mazzucco 1989, s. 10).

Na zakończenie niniejszego artykułu, poświęconego relacjom Klementyny z Braćmi Mniejszymi Konwentualnymi przy Bazylice Świętych Apostołów, warto wspomnieć o niezwykle pięknym portrecie królowej z 1730 roku, który przypuszczalnie przez wiele lat znajdował się w bibliotece klasztornej, lecz pamięć o nim całkowicie zanikła^[2]

Obraz ten, który w ostatnich latach pojawił się na rynku kolekcjonerskim między Francją a Wielką Brytanią, jest wysokiej klasy olejem na płótnie o wymiarach 191 × 144 cm. Przedstawia młodą kobietę w królewskich szatach, klęczącą do modlitwy przed świętą księgą spoczywającą na stole z krucyfiksem. W lewym dolnym rogu widnieje podpis: Petrus Carolus de Trémolières. Autor obrazu, Pierre Charles Trémolières, był francuskim malarzem przebywającym w Rzymie, prawdopodobnie w latach 1726–1734, dzięki stypendium Akademii Francuskiej.

Po długim okresie zapomnienia pierwsza wzmianka o istnieniu tego dzieła pojawiła się dopiero w 1973 roku, kiedy zostało ono wystawione w Cholet – rodzinnym mieście malarza w departamencie Maine-et-Loire – podczas wystawy poświęconej twórczości Trémolièresa pod ogólnym tytułem Une Reine en Prière („Królowa na modlitwie”). Wówczas obraz należał do prywatnego kolekcjonera z tego regionu^[3]. Dopiero konserwacja przeprowadzona w 2009 roku pozwoliła odsłonić pierwotną łacińską dedykację, wcześniej zamalowaną. Tekst ten nie tylko pozwala bez żadnych wątpliwości zidentyfikować sportretowaną osobę, lecz równie wyraźnie wskazuje fundatorów dzieła:

Mariae Clementinae Magnae Britanniae Reginae filiae Serenissimi principis ac d[omin]i d[omin]i Ludovici Jacobi Sobieski Regii Principis R[eipublicae Poloniae] pro singulari clementiâ quâ [manum] suam extendit ad pauperes et Bibliothecam hanc inopem bonis replevit operibus in perpetuam Regiae Munificentiae memoriam Seraphica paupertas praesens monumentum posuit debitae gratitudinae ergo. Anno D[omin]i MDCCXXX.

Marii Klementynie, Królowej Wielkiej Brytanii, córce Najjaśniejszego Księcia i Pana, Ludwika Jakuba Sobieskiego, Królewicza Polskiego, za niezwykłą dobroć, z jaką wyciąga pomocną dłoń ku ubogim, oraz za wzbogacenie tej ubogiej biblioteki swymi dobroczynnymi dziełami, na wieczną pamiątkę królewskiej szczodrobliwości „Ubóstwo Serafickie” wystawia ten pomnik jako wyraz należnej wdzięczności. Roku Pańskiego MDCCXXX [tłumaczenie zaproponowane przez autorkę].

Od tego czasu obraz nosi jednoznaczny tytuł: Portrait of Maria-Clementine Sobieska, Titular Queen of England, Scotland and Ireland. W 2025 roku dzieło, wchodzące w skład kolekcji zmarłego francuskiego kolekcjonera Marcela Perrona, przeznaczonej na sprzedaż, zostało wystawione przez dom aukcyjny z Lyonu w salach zamku opactwa w Neuvelle-lès-la-Charité (departament Haute-Saône), gdzie sprzedano je na aukcji 10 maja. Obecnie znajduje się ono w londyńskiej galerii sztuki i domu aukcyjnym Stair Sainty. Na stronie internetowej galerii można znaleźć liczne informacje dotyczące obrazu, jego autora oraz przedstawionej postaci, jednak w kontekście niniejszego opracowania szczególnego znaczenia nabiera przytoczona wyżej łacińska dedykacja, umieszczona na pergaminie u stóp poduszki, na której klęczy Klementyna, zadziwiająco dobrze wpisująca się w tematykę niniejszego artykułu.

Stanowi ona kolejny namacalny dowód głębokiej więzi, jaka łączyła Seraphica paupertas („Ubóstwo Serafickie”, określenie odnoszące się do franciszkańskiego ideału duchowości św. Franciszka z Asyżu, a w szerszym znaczeniu do całej rodziny franciszkańskiej) z młodą królową zarówno za jej życia, jak i po śmierci.

Wdzięczność, szacunek i chrześcijańska cześć dla Klementyny powracają wielokrotnie w świadectwach pozostawionych przez Braci Mniejszych Konwentualnych z Bazyliki Świętych Apostołów. Najbardziej znanym i do dziś widocznym przykładem są słowa kończące tekst tablicy pamiątkowej znajdującej się na pomniku w ich kościele: „Ojcowie Bracia Mniejsi Konwentualni wznieśli [ten pomnik] z nabożną czcią”, utrwalając w ten sposób na wieczną pamiątkę pamięć o „najpobożniejszej królowej”.

* Szczególne podziękowania należą się ojcu Domenico Castiglionemu, Archiwiście Generalnemu klasztoru przy Bazylice Świętych Apostołów, za jego niezmienną życzliwość i gotowość do pomocy oraz za zachęcenie autorki niniejszego artykułu do upowszechnienia mniej znanych aspektów łączących Klementynę z Zakonem Braci Mniejszych Konwentualnych.

^[1] Druga wojna o niepodległość Włoch doprowadziła do powstania w 1861 r. Królestwa Włoch, po czym – w następstwie trzeciej wojny o niepodległość Włoch (1866) – rozpoczął się proces przyłączania terytoriów Państwa Kościelnego. Dnia 20 września 1870 r. Rzym został zdobyty przez wojska piemonckie, a w następnym roku stał się stolicą Królestwa Włoch, którą wcześniej była Florencja. Już w 1866 r. dekret państwowy przewidywał kasatę zakonów na obszarze Królestwa. W 1873 r. przepisy te objęły również męskie i żeńskie wspólnoty zakonne działające w Rzymie i jego prowincji. Klasztor Braci Mniejszych Konwentualnych przy Bazylice Świętych Apostołów służył początkowo jako tymczasowa siedziba Ministerstwa Wojny, a następnie mieściły się w nim urzędy wojskowe oraz Klub Oficerski Sił Zbrojnych. Por. Crialesi 2013, s. 87–96.
^[2] Obraz ten został niedawno wskazany autorce niniejszego artykułu przez dr Francescę Ceci, której należą się serdeczne podziękowania.
^[3] Jest prawdopodobne, że obraz został wywieziony do Francji w okresie kasaty klasztorów w pierwszym dziesięcioleciu XIX wieku, w epoce napoleońskiej.

Archivio Convento Santi Apostoli di Roma (ACSA-R), Libro de Consigli 1727-1754
Archivio Storico del Vicariato di Roma (ASVR), Fondo Parrocchie, Parrocchia SS. XII Apostoli, 
Libro dei Battesimi dal 23 gennaio1706 al 30 dicembre 1732
Liber Mortuorum anni 1727-1761, 1761-1786

Angelini 1883: Gennaro Angelini, I Sobiesky e gli Stuards a Roma, in “La Rassegna Italiana” vol. III, fasc. II, agosto 1883, pp. 157-168. Parte seconda, pp. 161-168 Biblioteca Nazionale Centrale di Roma

Bonelli 1879: Giovanni Antonio Bonelli OFMConv., Memorie storiche della Basilica Costantiniana dei SS. XII Apostoli di Roma e dei nuovi suoi restauri, Salviucci, Roma 1879 

Castiglione 2024: Domenico Castiglione OFMConv., III Centenario della consacrazione della basilica settecentesca dei SS. XII Apostoli in Roma da parte di Papa Benedetto XIII, Basilica Santi XII Apostoli, 25 Settembre 2024, www.santiapostoli.it/iii-centenario-della-consacrazione-della-basilica-settecentesca-dei-ss-xii-apostoli-in-roma-da-parte-di-papa-benedetto-xiii/ 

Crialesi 2013: Silvia Crialesi, Ministeri nei complessi conventuali di Roma Capitale: atteggiamenti dottinari, normativa e realizzazioni a confronto, tesi Dottorato di Ricerca in “Storia e Restauro dell’Architettura” Sezione B – Restauro dell’Architettura, XXV Ciclo, Sapienza Università di Roma, maggio 2013.

Diario Ordinario, 16 settembre 1724, n. 1112, Chracas Roma
Diario Ordinario 23 settembre 1724, n. 1115, Chracas Roma
Diario Ordinario 22 gennaio 1735, n. 2727, Chracas Roma

Fratini 1895: Giuseppe Fratini OFMConv., Nuove Scintille dell’Astro di Agnone nel Sannio, Bovino 1895

Gazzetta Ufficiale del Regno d’Italia, Roma 25 giugno 1873, n. 174, legge 19 giugno 1873, n. 1402. www.gazzettaufficiale.it

Maulucci 2017: Vincenzo Maulucci, Il beato Antonio Lucci, Vescovo di Bovino OFMConv Padre dei Poveri (1729–1752), Aracne 2017

Ippolito Mazzucco OFMConv (a), Clementina Sobieski di Gran Bretagna e la sua guida spirituale il P. Antonio Lucci in “Bollettino dell’Alma Roma” nn. 5-6 1988, pp. 139-153 Biblioteca Casanatense: 

Mazzucco 1989: Ippolito Mazzucco OFMConv. (b), Clementina Sobieski di Gran Bretagna e la sua guida spirituale il P. Antonio Lucci, stampa in proprio Frati Minori Conventuali, Roma 1989

Jean-François Méjanès, Jacques Vilain, Pierre-Charles Trémolières Cholet, 1703 - Paris, 1739, Nantes 1973, catalogue de l'exposition présentée au Musée de Cholet, 29 juin-30 septembre 1973.

Skrzypietz, Jujeczka 2022: Alexandra Skrzypietz, Stanisław Jujeczka, Maria Klementyna Sobieska, Królowa i Służebnica Boża, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2022