Ocena obrazu w 2022 roku pokazała, że znacznie stracił swoje walory estetyczne, a od strony technicznej wydawał się niestabilny. Obraz napięto na mocne, ruchome krosno z krzyżakiem i klinami, nie posiadające fazy, co spowodowało odznaczanie się drewnianych listew na licu.  Podobrazie co prawda było wzmocnione dodatkowym płótnem dublowanym na masę woskowo-żywiczną, jednak w znacznym stopniu utraciło swoją elastyczność i przestało spełniać funkcję nośnika płótna oryginalnego. Na powierzchni obrazu znajdowały się  liczne zdeformowane miejsca, pozostałości dawnych napraw płótna (sklejone rozdarcia, łaty - szczególnie wzdłuż lewej krawędzi kompozycji). Uwidocznione było także w znacznym stopniu poziome łączenie oryginalnych brytów płótna. Zaprawy i warstwy malarskie miały spękania na całej powierzchni, o różnym charakterze, z widoczną miejscową tendencją do powstawania niebezpiecznych odspojeń. Stare ubytki zaprawy i warstw malarskich w większości były uzupełnione, lecz one także uległy procesom starzenia. Powierzchnia kitów w wielu miejscach była wklęsła, wszystkie miały niedopracowaną fakturę. Niektóre mniejsze uzupełnienia warstwy malarskiej wykonano bezpośrednio na płótnie, nie uzupełniając pod spodem ubytków warstw płótna oryginalnego.  Retusze były bardzo liczne, różnej wielkości, obok większych widoczna była znaczna ilość niewielkich, rozsianych po całej powierzchni. Pochodziły one z co najmniej dwóch okresów prac konserwatorskich. Przy czym starsze, leżące pod werniksami, były rozległe, o charakterze przemalowań. Wszystkie zmienione kolorystycznie, w partiach karnacji postaci dużo jaśniejsze od oryginału. Werniks był bardzo pożółkły, o nierównomiernym połysku.

Obraz przed konserwacją

W ramach zaplanowanych działań przygotowano program kompleksowych badań (przy użyciu najnowszych metod fizykochemicznych) oraz przeprowadzenie prac konserwatorskich. Ich głównym celem było zatrzymanie procesów starzenia obiektu, oraz przywrócenia pierwotnych walorów estetycznych. Badania techniki i technologii obrazu pozwoliły nie tylko ustalić oraz doprecyzować program prac, ale także znacznie poszerzyć wiedzę o zabytku. Głównymi założeniami było oczyszczenie malowidła z zabrudzeń i wtórnych werniksów, a także zmienionych lub źle dopasowanych uzupełnień. Wymagającym zadaniem dla konserwatorów były prace techniczne dotyczące podobrazia.  Konieczne było usunięcie starego dublażu, wyekstrahowanie masy woskowo-żywicznej a następnie wykonanie szeregu zabiegów w celu wzmocnienia struktury obrazu (impregnacja, wykonanie reperacji lokalnych podobrazia, nowy dublaż na odpowiednio dobrane spoiwo) umożliwiających przyszłą ekspozycję dzieła. Wśród przyjętych wytycznych ustalono zachowanie wszystkich elementów zabytku posiadających znaczenie historyczne i nie zakłócające przy tym odbioru dzieła. W ramach prac restauratorskich zaplanowano wykonanie uzupełnień warstwy zaprawy oraz warstwy malarskiej.

1 / 3
    • Lico obrazu w świetle widzialnym (VIS) przed konserwacją.
    • Luminiscencja powierzchni lica obrazu wzbudzona światłem UV. Stan przed konserwacją.
    • Badanie obrazu w promieniach Rtg.
    • Lico obrazu w trakcie konserwacji, po naprawach podobrazia i wykonaniu uzupełnień ubytków zaprawy.
    • Lico obrazu po zakończeniu prac konserwatorskich i restauratorskich.

    Po konserwacji cała kolorystyka obrazu uległa uczytelnieniu i rozjaśnieniu. Usunięcie przemalowań pozwoliło odzyskać kilka szczegółów przedstawienia, takich jak np. zamalowana wcześniej czerwoną tkaniną dłoń personifikacji Nilu, mężczyzny opierającego rękę na przewróconej wazie. Pod przemalowaniami odkryto dobrze zachowany fragment oryginalnej dłoni, którą odsłonięto i zrekonstruowano jej brakujące elementy. Spod przemalowań odsłonięto również oryginalną warstwę malarską na ciele personifikacji Europy, mocno przemalowanym przed konserwacją. Za tą postacią usunięto również przemalowania nieba i odzyskano oryginalną chmurę nad jej głową, w zupełnie innej, chłodnej, szarobłękitnej tonacji. Uczytelnieniu uległ pejzaż w tle, w centralnej części obrazu, ukryty pod grubą warstwą przemalowań i zniszczony przez poprzednie konserwacje. Partie te zostały prawdopodobnie mocno przemyte i przypalone. Podczas obecnej konserwacji odsłonięto pozostałości oryginalnych warstw malarskich i na tej podstawie zrekonstruowano pejzaż. 

    W czasie oczyszczania odsłonięto także zagadkowy fragment, również istniejący w oryginalnym obrazie Rubensa, być może stanowiący pentimenti. W tle pod masywną nogą postaci mężczyzny, będącego personifikacją rzeki Ganges, odkryto stopę, prawdopodobnie należącą do postaci Ameryki, młodej dziewczyny ubranej w czerwoną suknię. Stopa jednak bardziej pasowałaby do starej kobiety, ponieważ sprawiała wrażenie wykręconej przez artretyzm. Stąd wniosek, że mógł być to jedynie szkic, z którego artysta zrezygnował. Przebijał się jednak przez ciemny laserunek  i w kopii również go umieszczono, co świadczy o dużej dbałości kopisty o szczegóły. 

    Alegoria czterech rzek raju – monumentalny obraz ze zbiorów Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, to interesujący przykład solidnej warsztatowo kopii obrazu Petera Paula Rubensa. Powielono nawet pewne błędy anatomiczne i niekonsekwencje malarskie znajdujące się na oryginalnym dziele. Kopista miał zatem niewątpliwie możliwość pracy w bezpośrednim kontakcie z oryginałem. Badania i odkrycia dokonane przez specjalistów oraz konserwatorów dzieł sztuki w trakcie prac konserwatorskich w 2023 roku pozwoliły uzyskać informacje na temat techniki i technologii obrazu oraz jego historii, zwłaszcza w kwestii przeprowadzonych w przeszłości restauracji. Dzieło zostało wykonane na gęsto tkanym, szlachetnym płótnie lnianym, z barwioną zaprawą w kolorze oranżu. Analiza spoiw wykazała iż malowidło namalowano w technice mieszanej – olejnej oraz tłustej tempery w partii nieba. Badania próbek pobranych z obiektu nie wykazały obecności syntetycznych pigmentów „datujących”, które potwierdziłyby, iż pochodzi on z XIX wieku. W trakcie prac konserwatorskich odkryto ślady ingerencji i napraw z trzech okresów historycznych: z lat 60. XX wieku (konserwacja wykonana w Baranowie Sandomierskim) oraz dwóch wcześniejszych, wykonanych najprawdopodobniej w XIX wieku. Łącząc te poszlaki można wysunąć hipotezę, iż kopia wiedeńskiej Alegorii czterech rzek raju mogła zostać namalowana w wieku XVIII. 

    1 / 3
      • Fragment obrazu przed konserwacją.
      • Fragment obrazu po naprawach podobrazia, w trakcie oczyszczania lica z wtórnych nawarstwień (werniksów, retuszy, przemalowań).
      • Fragment obrazu po oczyszczeniu i uzupełnieniu ubytków zaprawy.
      • Fragment obrazu po konserwacji. Widoczne jest na zdjęciu również ciało i ręka Europy, po usunięciu przemalowań.

      Obrazy różnią się jasnością oraz świetlistością barw. Kopia z Wilanowa jest o wiele ciemniejsza od oryginału,  co może świadczyć o tym, że w momencie, gdy powstawała, dzieło Rubensa pokrywał mocno pociemniały werniks, uniemożliwiający malarzowi-kopiście prawidłowy odbiór kolorystyki malowidła. Na podstawie uzyskanych wyników badań niezmierne trudne jest natomiast określenie szkoły, bądź warsztatu malarskiego, z którym można łączyć obraz ze zbiorów wilanowskich. Tym samym kwestia autorstwa i proweniencji kopii Alegorii czterech rzek raju pozostaje kuszącą zagadką do rozwiązania i pretekstem do dalszych poszukiwań dla badaczy rubensianów.
       

      Prace konserwatorskie i restauratorskie przeprowadziła w 2023 roku firma Vermilon. Karolina Grams. Tekst powstał na podstawie artykułu „Alegoria czterech rzek raju: odkrycia podczas konserwacji” autorstwa Karoliny Grams i Łukasza Wojtowicza – w przygotowaniu do druku.