Jakub Zadzik – Nestor Sarmaticus

Służba

Jakub Zadzik (1682-1642), biskup i dyplomata, był obecny przy większości istotnych wydarzeń politycznych I połowy XVII wieku, za panowania Wazów. Po studiach w Krakowie i Perugii uzyskał dyplom doktora obojga praw, studiował teologię w Rzymie, gdzie przyjął świecenia kapłańskie, a następnie rozpoczął karierę polityczną. W latach 1610-1613 uczestniczył w wyprawach Zygmunta III Wazy pod Smoleńsk i Moskwę i szybko zdobył bliską królowi pozycję. W 1624 r. został biskupem chełmińskim, ale wrócił na dwór i już w 1627 r. został podkanclerzym, a w 1628 r. kanclerzem wielkim koronnym. Był też członkiem komisji, które negocjowały rozejmy i traktaty ze Szwedami w Altmarku (1629) i Sztumskiej Wsi (1635) oraz z Moskwą w Polanowie (1634). Za panowania Władysława IV w 1635 r. otrzymał nominację na biskupa krakowskiego i wtedy złożył urząd kanclerski. Podczas kierowania diecezją zapisał się rozprawą z arianami w Rakowie (likwidacją zboru i akademii).

Osiągnięcia Jakuba Zadzika jako zawodowego dyplomaty wyróżniają go na tle dominującego wówczas w Rzeczypospolitej modelu kariery wojskowej. Postrzegamy go jako postać nie mniej zasłużoną niż hetmani i wybitni dowódcy.

Sztuka

Z inicjatywy Jakuba Zadzika i dzięki jego funduszom w latach 1637-41 wybudowano pałac biskupów krakowskich w Kielcach, do dzisiaj najlepiej zachowaną rezydencję z czasów Wazów. Tu biskup Zadzik postanowił także upamiętnić swoje dyplomatyczne osiągnięcia. Zakontraktował Tomasza Dolabellę i jego współpracowników do ozdobienia kieleckiej rezydencji posągami dyplomatów oraz wykonania malowideł we wnętrzach pałacu.

Na elewacjach pałacu umieszczono figury posłów szwedzkich i rosyjskich z czasów służby i działalności biskupa (byli to Axel Oxenstierna i Per Brahe, Michaił Lwow i Fiodor Szeremietiew). We wnętrzach pałacu, w Pierwszym Pokoju Senatorskim, Dolabella i jego współpracownicy zrealizowali cykl malowideł na stropie ramowym, dla których używa się ogólnej nazwy Pakty i traktaty szwedzkie. Są tam przedstawienia negocjacji w Altmarku w 1629 r., rokowań w Sztumskiej Wsi z 1629 r., oblężenia jednego z miast polskich, przyjęcia szwedzkich posłów pod Kwidzynem w 1635 r. oraz układów z Moskwą pod Smoleńskiem z 1634 r. W Drugim Pokoju Senatorskim znalazły się wyobrażenia wojny moskiewskiej i traktatów pokojowych prowadzonych przy udziale biskupa Zadzika. Najbardziej znane jest przedstawienie króla Władysława IV i stojącego obok biskupa, być może z rulonem traktatu pokojowego w ręce. W Trzecim Pokoju Biskupim znajduje się także Sąd nad arianami, upamiętniający likwidację instytucji społeczności rakowskiej.

Literatura

Śmierć Jakuba Zadzika w 1642 r. stała się pretekstem do upamiętnienia czynów biskupa (podobnie jak było to po 1629 i 1634 r.) w kazaniach i panegirykach. Szymon Starowolski poświęcił mu utwór zatytułowany Wielkiego korabiu wielki sternik (Korab był herbem Zadzika) i biograficzno-panegiryczne dzieło Magni antistitis Iacobi Zadzicii elogium et vita (1644), w którym zawarto także łacińską Odę do Jakuba Zadzika autorstwa Macieja Kazimierza Sarbiewskiego i jej polskie tłumaczenie, które wykonał „żołnierz jeden” (Marcin?) Nieborowski.  Biskup jest tu przedstawiony jako człowiek, który przynosi pokój i kończy wojny – a czyni to słowem, kunsztem retorycznym, dyplomacją:

Rarum cruentis desinit ensibus
Et caede bellum saepius ardua,
regum secundaveere capta
flexanime placida arma linguae.

Rzadko się ostrą szablą kończy wojna,
Ale najwięcej porada spokojna
I broń języka, która serc dobywa,
Pańskich zaciągów często skutkiem bywa.

Utwór kończy się pochwałą „broni dowcipu mądrego” oraz wezwaniami do zwrócenia większej uwagi na osiągnięcia dyplomacji.

Autorytet biskupa ukazują też publikacje innych autorów. Jeden z wychowawców Jana Sobieskiego, Jan Cynerski Rachtamowicz, napisał łaciński panegiryk (w formie mowy) pod tytułem Nestor sarmaticus. Porównuje tam zmarłego biskupa do greckiego bohatera Nestora. Niekoniecznie ma na myśli długość życia – Nestor był także ceniony za elokwencję i umiejętność zażegnywania sporów. Tę cechę Greka Rachtamowicz odnajduje w biskupie-dyplomacie, podkreślając jego szczególne umiejętności retoryczne.

Innym kazaniem w języku polskim, dedykowanym zresztą siostrze zmarłego, bernardynce Teresie Zadzikównie^[1], jest Korab na morzu Ludwika Skrobkowica. To klasyczne siedemnastowieczne kazanie pogrzebowe, obszerne i chwalące zmarłego za jego osiągnięcia i postawę. Na antyariańską działalność biskupa zwraca uwagę Joachim Speronowic swoim Lugubris Iessus. Wskazujemy jedynie przykłady, zachowało się jeszcze wiele obszerniejszych i drobniejszych tekstów poświęconych biskupowi; kolejne życiorysy, kazania, wydania i tłumaczenia epitafium z katedry wawelskiej, zwracające uwagę zwłaszcza na jego dokonania państwowe i retoryczne.

Sam Jakub Zadzik nie był człowiekiem pióra; nie zachował się żaden jego utwór literacki, wspomnienia czy obszerny zbiór kazań, znamy tylko listy, które stanowią podstawę badania jego kariery. Większość swojej kolekcji nakazał spalić, pozostała więc tylko korespondencja wysyłana przez biskupa do różnych adresatów i jego rękopiśmienny słowniczek prawniczy z czasów studiów we Włoszech (sygn. BJ 2500). Zachowała się również łacińska relacja z kampanii 1633 r., która powstała (razem z planem sytuacyjnym) w kręgu biskupa dyplomaty (ale raczej nie jego ręką napisana) pod tytułem Progressus belli Moschovitici.

Wiemy natomiast, że biskup posiadał sporą bibliotekę, której część przekazał swojemu siostrzeńcowi Jakubowi Sarnowskiemu, który z kolei ofiarował ją krakowskiej Akademii. Prace prawnicze i teologiczne Zadzik podarował krakowskiej kurii w Kielcach. Część z jego zbiorów zachowana jest w Krakowie i Kielcach do dzisiaj.

Biskup Jakub Zadzik nie był jedynym zasłużonym dyplomatą w dawnej Polsce. Natomiast miał okazję żyć i działać w czasach, gdy Rzeczpospolita brała udział w kilku konfliktach, które dzięki jego staraniom udało się zawiesić czy zakończyć. Szybko jednak okazało się, że umowy te nie były trwałe, a kraj nie był wystarczająco przygotowany na rozwój sytuacji politycznej. Tym, co biskupa Zadzika odróżnia od innych, jest skala jego działalności oraz dbałość o udokumentowanie własnych dokonań dyplomatycznych. Program malowideł w Kielcach prezentuje nam bowiem – a pośmiertne utwory literackie ten przekaz wzmacniają – inną i wartościową wizję zasłużonego dla ojczyzny bohatera: nie żołnierza i wodza, który ferro et igni pokonuje przeciwnika, ale dyplomaty, który „bronią dowcipu mądrego” kończy konflikt i daje mieszkańcom wytchnienie.

^[1] Warto wspomnieć, że w piśmiennictwie dość często wspominane są dwie kobiety z rodziny Jakuba Zadzika: siostra, Teresa Zadzikówna, bardzo zasłużona krakowska bernardynka z klasztoru Świętej Agnieszki, oraz żona jego brata Jana, Teresa Zadzikowa, która po owdowieniu wstąpiła do zakonu karmelitanek bosych i pod imieniem Barbara od Najświętszego Sakramentu zapamiętana została jako szczególnie gorliwa zakonnica, fundatorka i organizatorka. Obu mniszkom poświęcono liczne żywoty i wspomnienia. 

Bibliografia:

J. Chrościcki, Funkcje propagandowe sztuki w okresie Wazów 1587-1668, Warszawa 1983, s. 91-96.
J. Cynerski Rachtamowicz, Nestor Sarmaticus, pullato Syrmate involutus, et in funere illustrissimi ac reuerendissimi Domini D. Jacobi Zadzik episcopi cracoviensi, ducis severiae, Almae Academiae Cancellarii longe beneficientissimi, Officina Typographica Francisci Caesarii, Cracoviae 1642.
J. Dorobisz, Jakub Zadzik (1582-1642), Opole 2000.
C. Erber, Wokół postaci Jakuba Zadzika (1582-1642). Część I. Autorzy utworów panegirycznych, „Kieleckie Studia Bibliologiczne”, t. 4 (1998).
B. Milewska-Waźbińska, What does the Long-Lived Nestor’s Cup Hold in Store? Remarks on the Reception of the Theme in Iconography and Literature, „Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae”, XXVII, 2 (2017).
M. Misztal, Technika obrazów ze stropu ramowego „Pakty i traktaty szwedzkie” autorstwa warsztatu Tomasza Dolabelli, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, t. 25 (2010).
M. Osełka, Konserwacja stropu ramowego w pierwszym pokoju senatorskim Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, t. 25 (2010).
M. Pieniążek-Samek, „W honor domu i jego pamięć”. Kilka uwag o dekoracji pałacu biskupów krakowskich w Kielcach, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, t. 25 (2010).
Relacja kanclerza Zadzika o kampanii smoleńskiej w 1633 r., wyd. W. Tomkiewicz, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, t. VII (1934).
L. Skrobkowic, Korab na morzu Jaśnie Wielmożnego godnej pamięci Jego M[oś]ci ks. Jakuba Zadzika, książęcia Siewierskiego etc. pokazany z ambony w kościele świętej Agnieszki, na egzekwiach nieboszczykowskich, Drukarnia Andrzeja Piotrkowczyka, Kraków 1642.
S. Starowolski, Magni antistitis Iacobi Zadzicii elogium et vita, Officina Typographica Francisci Caesarii, Cracoviae 1644.
Magni Antistitis Iacobi Zadzicii Elogium & Vita A Simone Starovolscio Conscripta https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/156108/edition/118225/content dostęp 22.07.2026
Z. Żygulski jr., Ikonograficzne studium plafonu w Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach. Trofeum dyplomatyczne biskupa i kanclerza Jakuba Zadzika po wojnach szwedzkich i wojnie smoleńskiej, „Studia do Dziejów Dawnego Uzbrojenia i Ubioru Wojskowego”, XIII (2011).
Z. Żygulski jr., Opisanie malowideł plafonowych pod kątem historyczno-ikonograficznym, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, t. 25 (2010).
Żywot matki Barbary od Najświętszego Sakramentu (Zadzikowej), karmelitanki bosej (1609-1670), oprac. C. Gil OCD, Kraków 2013.