Krótka historia północnego skrzydła Pałacu Wilanowskiego

Plany rozbudowy pałacu wilanowskiego poprzez dobudowanie skrzydeł bocznych pokrzyżowała śmierć Jana III w 1696 r. Próby kontynuacji inwestycji monarchy przez królewiczów zakończyły  się fiaskiem, ze względu na ich trudną sytuację polityczną i ekonomiczną. W 1720 r. dobra wilanowskie wraz z pałacem odkupiła przyjaciółka rodziny Sobieskich, dwórka królowej Marii Kazimiery, hetmanowa wielka koronna Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska.

Do kontynuacji rozbudowy pałacu zgodnie z planami królewskimi zatrudniony został architekt Józef Fontana, sztukatorzy Pietro Innocente Comparetti i Francesco Fumo. Architekt Sigmund Deybel dostarczył plany dobudowanych pawilonów i ich elewacji.

Jednotraktowe skrzydło północne (lewe skrzydło) mieściło dwa apartamenty mieszkalne, rozdzielone reprezentacyjną Sienią, z zachowanym do dzisiaj malowidłem plafonowym przedstawiającym Florę o cechach portretowych właścicielki Wilanowa. Od strony płn. na całej długości skrzydła przylegała galeria otwarta z wyjściem  do ogrodu. 

Hetmanowa Sieniawska przekazała pałac w spadku swej córce Zofii (1-voto) Denhoffowej, (2 voto)  księżnej Czartoryskiej, która wydzierżawiła dożywotnio pałac królowi Augustowi II. Po śmierci króla w 1733 r. Wilanów wrócił do Czartoryskich. Wnętrza lewego skrzydła zachowały rokokowy wystrój, a karmazynowy kolor obić ścian i umeblowania wschodniego apartamentu nadał im nazwę Pokoi Czerwonych.

Kolejną właścicielką dziedziczącą pałac była księżna Izabela z Czartoryskich Lubomirska. W tym okresie nastąpiła modernizacja zachodniego apartamentu lewego skrzydła. Zachodnią część Galerii otwartej zabudowano, uzyskując trzy Garderoby przylegające do dwóch pokoi i Sypialni apartamentu.

W 1796 r. księżna Lubomirska przekazała Wilanów swojej córce Aleksandrze, małżonce Stanisława Kostki Potockiego, uznanego polityka, krytyka i publicysty, znawcy sztuki antycznej, kolekcjonera. Liczne zbiory malarstwa europejskiego, rzeźby i ceramiki antycznej, zbiory historyczne nabywane podczas wielu podróży po Europie znalazły właściwe miejsce prezentacji w ramach działalności edukacyjnej zgodnej z ideami oświecenia. 

Lewe skrzydło pałacu od strony północnej zostało przebudowane w latach 1802–1805 na wzór budowli angielskich w stylu neogotyckim. Autorem projektu był architekt Zygmunt Vogel, pracujący pod kierownictwem S.K. Potockiego. Wschodni apartament mieszkalny – Przedpokój i Sypialnię z Alkową oraz wschodnią część Galerii otwartej – przekształcono w sale muzealne, wyburzając niektóre ściany, z zachowaniem dawnych dekoracji plafonowych. Cała wschodnia część lewego skrzydła poświęcona została działalności muzealnej i połączona z wcześniejszą ekspozycją w Galerii północnej i Apartamentami Królewskimi. Zbiory udostępnione zostały szerokiej publiczności.

Misję historycznej i artystycznej edukacji o silnym zabarwieniu patriotycznym w latach 1832-1845 kontynuował syn Potockich, Aleksander; wzbogacał zbiory i ich ekspozycje, organizował Bibliotekę Wilanowską, porządkował zbiory archiwalne.

Po śmierci Aleksandra Potockiego opiekę nad Galerią objął jego syn August z żoną Aleksandrą z Potockich Potocką. Modernizacja miała szeroki zakres począwszy od przebudowy lewego skrzydła w stylu neorenesansowym z nadbudową pierwszego piętra. Projekt wykonał Franciszek Maria Lanci. Dekoracje sztukatorskie zarówno elewacji, jak i wnętrz mieszkalnych oraz Galerii Muzeum zwanej wykonywał Włoch Vincenzo Vincenti, renowacyjne prace malarskie realizował Serafino Leati. Wnętrza mieszkalne utrzymane były w stylu historyzmu wiktoriańskiego z dekoracją ścian i stolarki mazerowaniem imitującym powierzchnie drewniane. W 1857 r. rysownik Burger zaprojektował 4 obrazy plafonowe w Galerii Krajobrazów i Aneksie, a berliński malarz Christian Moolenaer – plafony pomieszczeń ekspozycyjnych. Ściany pokryto kolorem czerwonym, a drzwi i boazerie – imitacją marmuru.  

August Potocki w progu wejścia do pierwszej Galerii Malarstwa umieścił napis „Cunctis patet Ingressus” – wstęp otwarty dla wszystkich.   

Konserwacja i restauracja

W grudniu 2025 roku zostały zakończone prace konserwatorskie i restauratorskie w sześciu pomieszczeniach na parterze północnego skrzydła Pałacu Wilanowskiego. Projekt konserwatorski trwał (z przerwami) od 2021 roku, prowadzony etapami w miarę uzyskiwania dotacji z MKiDN. Zakończenie prac pozwala na przywrócenie ruchu turystycznego w tej części pałacu i udostępnienie publiczności wspaniale zrewaloryzowanych wnętrz.

W tym czasie w proces zabezpieczania i utrwalania historycznego wystroju oraz przywracania wspaniałym galeriom pełnych walorów estetycznych i ekspozycyjnych włączyło się kilkudziesięciu wybitnych specjalistów z różnych dziedzin. Warto podkreślić, że tak szeroko zakrojone prace, obejmujące m.in. Galerię Obrazów „Muzeum” zwaną, Galerię Krajobrazów, Sień Dolną, klatkę z żeliwnymi schodami oraz Sypialnię Pani przeprowadzono tu po raz pierwszy od 1962 roku. 

Nieodłącznym elementem prac konserwatorskich są badania. Prowadzone w trakcie konserwacji badania stratygraficzne, tzn. analizy kolejności opracowań malarskich oraz tynków i przemurowań, pomagają w ustaleniu chronologii zdarzeń. Uzupełniają je badania źródłowe prowadzone przez historyków sztuki, ważne dla ustalania etapów budowy i interpretacji przekształceń pałacu wprowadzanych przez kolejnych właścicieli.

Konieczność przeprowadzenia prac konserwatorskich w parterowych wnętrzach skrzydła północnego wynikała z potrzeby zabezpieczenia zabytkowych sufitów w związku z pracami budowlanymi na piętrze i budową windy w ramach inwestycji o nazwie „Przebudowa części północnego skrzydła pałacu w Wilnowie w ramach zadania zapewnienia dostępności dla osób niepełnosprawnych na trzech kondygnacjach” – tzw. Nowa Galeria (Galeria Wystaw Czasowych). Galeria została udostępniona w 2024 roku, od tego czasu zorganizowano tam trzy wystawy czasowe, jednak uruchomienie windy dla publiczności stało się możliwe dopiero po zakończeniu konserwacji w pomieszczeniach komunikacyjnych, przez które odbywa się ruch turystyczny z parteru na piętro. 

Sypialnia Pani

Dawnej Sypialni Pani przywrócono dziewiętnastowieczny wygląd i wystrój ścian, który znamy dzięki archiwalnym fotografiom. Odsłonięto dekorację mazerunkową drewnianych boazerii, polegającą na malarskim, iluzjonistycznym odtwarzaniu słojów drewna. Tak malowane powierzchnie, szczególnie popularne w XIX wieku, do złudzenia przypominają prawdziwe okładziny wykonane z luksusowych gatunków drewna, na przykład czeczoty. Ponad boazeriami na ścianach umieszczono wierne rekonstrukcje dziewiętnastowiecznych luksusowych francuskich tapet flokowanych, z wzorem liści winnej latorośli. Oryginalne fragmenty tapet, które zachowały się pod współczesnymi tkaninami, zostały zdjęte ze ścian, poddane konserwacji i zdeponowane w magazynie zbiorów. Ich fragmenty można oglądać obecnie w jednym wąskim przęśle pomieszczenia, obok okna. Odtworzono też ozdobny fryz sztukatorski, usunięty w latach 60. XX w., który zmienił proporcje pomieszczenia. Zakonserwowano marmurowy kominek i dekoracyjny parapet podokienny. Całość wystroju dopełnia oryginalny żeliwny żyrandol z kryształowymi elementami, również po konserwacji i pasmanteryjne lambrekiny, dekorujące karnisze nad drzwiami. Przejście do windy zaaranżowano we wnęce sypialni.

1 / 3

    Klatka z żeliwnymi schodami

    Konserwacja żeliwnej konstrukcji schodów pozwoliła na przywrócenie pierwotnej barwy tralek  balustrady, przez długi czas zamalowanych warstwą ciemnozielonej, prawie czarnej farby olejnej. Dzięki badaniom specjalistycznym i żmudnej pracy fachowców udało się przywrócić szlachetny kolor powłoki, nawiązującej swoim wyglądem do metalicznej powłoki brązu. Balustrada współgra z wyrafinowaną formą zdobień na schodach oraz eleganckimi wymalowaniami ścian. 

    Mazerunki, czyli malarskie imitacje słojów drzewnych, odzyskały dawny blask. Skrupulatne badania stratygrafii poszczególnych powłok malarskich na ścianach pozwoliły na ustalenie i przywrócenie  pierwotnej tonacji zieleni pokrywającej płaszczyzny ścian na obu piętrach klatki.

    Na parterze, na ścianie wschodniej, odnaleziono fragment dekoracji obramiającej istniejące tam wcześniej drzwi. Zakonserwowano i powieszono kinkiety. Na suficie w drugiej kondygnacji zawieszono istniejący tam przed wojną, żeliwny żyrandol, który po konserwacji zelektryfikowano.

    1 / 3

      Sień Dolna

      Stały wystrój wnętrza Sieni Dolnej - malarski, architektoniczny, rzeźbiarsko-sztukatorski, posadzka oraz stolarka okienna i drzwiowa –  został w całości objęły zakresem prac konserwatorskich. Przeprowadzono zabiegi techniczne, a także pogłębione badania specjalistyczne - materiałowe i laboratoryjne wraz z kwerendą archiwalną. Równolegle prowadzona była dokumentacja filmowa na potrzeby informacyjne. Po zabezpieczeniu i skonsolidowaniu odspajających się i popękanych tynków, przywrócono w części południowej oryginalną osiemnastowieczną kolorystykę, a w części północnej usunięto zabrudzenia i przemalowania, dzięki czemu pięknie uwydatnił się rysunek i plastyka pseudogotyckiej dekoracji ścian i sklepienia. Barwy wystroju elementów architektonicznych kopuły i ścian to wypadkowa obserwacji resztek oryginału, badań specjalistycznych i archiwalnych. Badania wykazały, że przedstawienia puttów w kopule od strony północnej i południowej mają na sobie historyczne przemalowania, których nie zdecydowano się usunąć. Z ich powodu kolorystyka malowideł jest znacznie ciemniejsza, a formy malarskie niestety odbiegają od tych oryginalnych. Pełnej konserwacji i restauracji poddano również cztery dziewiętnastowieczne stiukowe postumenty. Przeprowadzono modernizację instalacji elektrycznej a południowa część Sieni Dolnej otrzymała dodatkowe oświetlenie.

      1 / 3

        Galeria Obrazów „Muzeum” zwana, Galeria Krajobrazów i Aneks przy Galerii Krajobrazów

        Podobnie jak w innych wnętrzach skrzydła północnego prace rozpoczęto od poszerzonych badań historycznych i konserwatorskich: odkrywkowych, stratygraficznych i identyfikujących surowce (tynki, pigmenty, spoiwa). W XIX w. kolejni właściciele pałacu wprowadzali znaczące zmiany w strukturze architektonicznej skrzydła północnego, zmieniano też wystrój kolejnych pomieszczeń. Berlińscy malarze wykonali malowidła sufitowe w Galerii Krajobrazów. Sufity i sztukaterie w Galerii Obrazów „Muzeum” zwanej były wielokrotnie przemalowywane z wykorzystaniem wcześniejszych osiemnastowiecznych dekoracji. Prawdopodobnie na malowidłach w partii centralnej trzech sufitów namalowano nowe kompozycje przedstawiające sklepienia ogrodowych altan z motywami roślinnymi i ptakami. Pojawiły się też cztery kariatydy podtrzymujące belkowania sufitu, a w narożach sufitów umieszczono medaliony z wizerunkami artystów epoki renesansu. 

        1 / 3

          Konserwatorzy oczyścili i usunęli niewłaściwe uzupełnienia i dwudziestowieczne przemalowania. Trudnym zadaniem było opracowanie właściwej kolorystyki, tak by w pełni wydobyć walory dekoracyjne wnętrza. Wykonano oczyszczenie, wzmocnienie i retusz osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych malowideł oraz polichromowanej dekoracji sztukatorsko-rzeźbiarskiej sufitów, faset i fryzów wraz ze złoceniami we wszystkich trzech pomieszczeniach. W Galerii Krajobrazów i sąsiadującym z nią Aneksie odrestaurowano cztery okna i dziewiętnastowieczne marmurowe parapety podokienne, odtworzono kolorystykę sztukatorskiego fryzu i rozwiązania barwne sztukatorskich cokołów ścian. Na podstawie materiałów porównawczych zaprojektowano nowe dekoracje okienne z zasłonami i lambrekinami, korespondujące z estetyką wnętrz.

          1 / 3

            Na podstawie specjalistycznych analiz laboratoryjnych, konserwatorskich i archiwaliów przygotowano prezentację multimedialną na temat historycznych przemian w Galerii Obrazów „Muzeum” zwanej oraz skrzydle północnym pałacu. Jest dostępna dla publiczności w Galerii Północnej Pałacu Wilanowskiego. Na bieżąco filmowano i uaktualniano informacje o postępach prac publikowane na platformach społecznościowych. Jedno z najefektowniejszych wnętrz Pałacu Wilanowskiego dzięki pracom konserwatorskim odzyskało swój blask. 

            Tekst opracowały: Maria Bator-Krupecka, Irma Fuks-Rembisz, Anna Kwiatkowska, Agnieszka Pawlak

            Wartości przeprowadzonych badań i prac konserwatorskich

            Sypialnia Pani

            Prace realizowano w latach 2023–2024.  
            Kwota dofinansowania (dotacja celowa MKiDN): 772 000,00 zł (2023), 150 000,00 zł (2024)
            Całkowita wartość zadania: 922 000,00 zł, montaż tapet 5350,00 euro
            Koszt dodatkowych prac wykończeniowych: 71 163,69 zł

            Klatka z żeliwnymi schodami

            Prace realizowano w latach 2024–2025.
            Koszt całkowity: 1 398 000,00 zł

            Sień Dolna

            Prace realizowano w latach 2024–2025.
            Koszt całkowity: 1 052 900,00 zł

            Galeria Obrazów „Muzeum” zwana,  Galeria Krajobrazów  i Aneks przy Galerii Krajobrazów  

            Prace realizowano w latach 2024–2025. 
            Koszt prac konserwatorkich: 775 304,00 zł (2024), 1 161 663,48 zł (2025)
            Koszt całkowity: 1 936 967,48 zł, niemal w całości sfinansowany dzięki dotacji MKiDN (1 919 000,00 zł)

            Rubensiana. Fascynacje kolekcjonerskie w Polsce XVII–XXI w.

            „Rubensiana. Fascynacje kolekcjonerskie w Polsce XVII–XXI w.” nowa wystawa czasowa w skrzydle północnym Pałacu Wilanowskiego, otwartym 16 maja 2026 roku po długotrwałej konserwacji.
            Czytaj więcej

            Dla Mediów

            Prace konserwatorskie w skrzydle północnym zostały zrealizowane dzięki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego