Rubensiana. Fascynacje kolekcjonerskie w Polsce XVII–XXI w.

To zwieńczenie wieloletniego projektu naukowo-badawczego „Rubensiana i portret Anny Jagiellonki”, rozpoczętego w 2022 roku i realizowanego przy wsparciu finansowym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Prezentacja wykracza poza tradycyjną formułę wystawy tematycznej, stając się pogłębionym studium z zakresu atrybucji i koneserstwa. Ukazuje specyfikę nowożytnej produkcji artystycznej, w której granice między autorskim itinerarium pędzla a warsztatowym powtórzeniem pozostawały płynne, determinowane przez ówczesną teorię sztuki oraz uwarunkowania rynku malarskiego.

Termin wystawy:

16 maja – 31 grudnia 2026

Bilety:

W cenie biletu do pałacu

Miejsce:

Pałac, skrzydło północne

sprawdź lokalizację

Kuratorzy wystawy:

Dorota Folga-Januszewska, Dominika Walawender-Musz

Zwiedzaj:

Wystawa stawia kluczowe pytanie o ewolucję pojęcia autentyczności oraz triady „oryginał – replika – kopia” na przestrzeni dziejów i ukazuje, jak zasadniczo zmieniało się wartościowanie tych terminów. W XVII wieku fundamentem wartości dzieła była inventio – autorski pomysł i kompozycja mistrza, której materialna realizacja w obrębie warsztatu miała często w pełni akceptowalny charakter zespołowy. Replika warsztatowa, retuszowana przez mistrza, posiadała wówczas status równorzędny z dziełem własnoręcznym. Oświecenie przyniosło pierwsze próby systematyzacji, lecz dopiero XIX wiek, wraz z romantycznym kultem unikatowego geniuszu, wprowadził wyraźną dychotomię. Kopia zaczęła być postrzegana jako wtórna i pozbawiona „duszy”, a jedyną miarą wartości stała się własnoręczność wykonania (autograf). Współczesne ujęcie, prezentowane na wystawie, przywraca należne miejsce dziełom warsztatowym, dostrzegając w nich nie tylko wysoką klasę artystyczną, lecz także istotne świadectwo historycznej recepcji i upowszechniania idei artystycznej.

Rok 1805 stanowi cezurę w dziejach kolekcji wilanowskiej; to właśnie wtedy Stanisław Kostka i Aleksandra z Lubomirskich Potoccy udostępnili publiczności sale Muzeum Wilanowskiego, nadając im charakter nowoczesnej instytucji kultury. Data ta ma szczególny ciężar w europejskiej historii muzealnictwa, zbiegając się z wejściem w życie dekretu Napoleona o powołaniu Królestwa Włoch (5 czerwca 1805 r.). Konsekwencją tych przemian była masowa sekularyzacja i przemieszczenie tysięcy artefaktów, które zyskały status „prezentacji wędrownej”. W tym burzliwym kontekście historycznym Stanisław Kostka Potocki, kierując się erudycją oraz głębokim rozumieniem warsztatu malarskiego, podjął misję ratowania wybitnych płócien przed destrukcją, czyniąc z Wilanowa przestrzeń konserwacji i dokumentowania europejskiej tożsamości w jej oświeceniowym wymiarze.

Intelektualne źródła tej strategii kolekcjonerskiej sięgają roku 1779, kiedy to Potocki wraz z żoną oraz wybitnym działaczem oświeceniowym, jezuitą Grzegorzem Piramowiczem, odbył podróż do Włoch. Refleksje zapisane w „Dzienniku podróży do Italii” stały się ideowym kompasem dla późniejszych wyborów artystycznych i zakupów dokonywanych przez kolejne pokolenia rodu Potockich. Istotną wskazówką były także habsburskie kolekcje wiedeńskie, udostępnione w galeriach Belwederu przez cesarzową Marię Teresę w latach 70. XVIII wieku, które Potoccy dobrze znali. W tym kontekście ekspozycja „Rubensiana. Fascynacje kolekcjonerskie w Polsce XVII–XXI w.” uwzględnia ważny moduł poświęcony dziełom Tycjana. Rubens poddawał je wnikliwej analizie poprzez liczne kopie (zwłaszcza w okresie pobytu w Madrycie), uznając weneckiego mistrza za zasadniczy punkt odniesienia w zakresie kolorytu i duktu pędzla. Ta twórcza emulacja dawnych mistrzów ukształtowała profil zbiorów, w których fascynacje leonardianami i rubensianami splatają się w spójny cykl badawczy.

W przestrzeni Galerii Obrazów „Muzeum” zwanej zwiedzający mogą podziwiać dzieła wysokiej klasy, takie jak „Portret Ansegisusa i św. Begi z Brabantu”, „Święta rodzina w ogrodzie” oraz urzekające „Putta z girlandą owoców”. Na szczególną uwagę zasługują dwa precyzyjne obrazy na płytach miedzianych: najnowszy nabytek Muzeum – „Męczeństwo św. Katarzyny Aleksandryjskiej” oraz „Widzenie Madonny”. W Bibliotece Króla znajdują się z kolei intrygujące transpozycje na kamieniu: „Ucieczka do Egiptu” i „Ostatnia wieczerza”. Świadectwem wszechstronności inwencji Rubensa pozostaje również wykonany z wosku model pucharu z motywem bachanalii.

Istotnym uzupełnieniem tej narracji jest wątek pejzażowy, rozwinięty w Galerii Krajobrazów. Moduł poświęcony dziełom Nicolasa Poussina i jego kręgu, z ikonicznym motywem „Pasterzy arkadyjskich”, zestawiony z pejzażami Andrei Locatellego czy Jana Fransa van Bloemena (zwanego Orizzonte), pozwala prześledzić ewolucję gatunku w kierunku nowoczesnego ujęcia natury. Rubens odegrał w tym procesie rolę prekursora, wprowadzając do malarstwa krajobrazowego nowatorską dynamikę, perspektywę powietrzną oraz subiektywną wrażliwość na zjawiska atmosferyczne. Symbolem tego rozmachu jest imponujących rozmiarów „Alegoria Czterech Rzek Raju” – zajmująca całą ścianę Galerii Krajobrazów monumentalna kopia wiedeńskiego pierwowzoru, oddająca żywiołowość nowożytnych wizji świata.

Analiza fenomenu Officina Rubenia rzuca światło na artystyczną potęgę współpracowników, uczniów i naśladowców mistrza. Na wystawie znajdują się dzieła najwybitniejszych z nich, w tym Jacoba Jordaensa (reprezentowanego przez prace „Triumf Bachusa”, „Bachus jako dziecko”, „Głowa Hioba” oraz „Odpoczynek Diany”) oraz Anthony’ego van Dycka, którego kunszt ukazują „Portret Hendricka van den Bergha”, „Caritas” oraz „Rinaldo i Armida”. Dopełnieniem tej panoramy jest wirtuozerski „Portret królewicza Władysława” pędzla Pietera Soutmana oraz wiązany z jego nazwiskiem „Diogenes w poszukiwaniu człowieka”, dokumentujące procesy transpozycji graficznej i silne związki z polskim mecenatem dworskim epoki Wazów.

Centralne miejsce zajmuje przejmująca „Śmierć Seneki”, dzieło o silnym ładunku humanistycznym, odsyłające do stoickich fascynacji artysty, oraz „Madonna z Dzieciątkiem”, będąca przedmiotem aktualnych analiz atrybucyjnych. Ekspozycja zaprasza do pogłębionej refleksji nad mechanizmami powstawania kolekcji, które pozostają żywym świadectwem europejskiej wspólnoty kulturowej.

Prezentacji towarzyszy seria publikacji „Co jest czym: oryginał, replika, kopia”, której pomysłodawczynią jest profesor Dorota Folga-Januszewska. W ramach serii ukazały się już opracowania poświęcone „Portretowi konnemu Stanisława Kostki Potockiego” Davida (t. I), „Leonardianom” (t. II), a obecnie prezentowany tom III/1 dedykowany jest „Rubensianom”. W części III/2 przedstawione zostaną rezultaty zakończonego projektu. W przygotowaniu jest także tom prezentujący badania nad portretami królowej Anny Jagiellonki (IV/1 – 2026 r.).

Kup w e-sklepie

Rubensiana w kolekcjach polskich. Co jest czym: oryginał, replika, kopia?

W 2022 roku w Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie rozpoczęto projekt naukowo-badawczy pt. „Rubensiana. Fascynacje kolekcjonerskie w Polsce XVII-XXI w.”. W jego założeniach było uzupełnienie wiedzy o koncepcjach i sposobach tworzenia kolekcji sztuki w Muzeum w Wilanowie (otwartym w 1805 r.) oraz zbadanie dziejów fascynacji postacią Petera Paula Rubensa i kręgu artystów z nim związanych.

Czytaj więcej o projekcie